Arbeitseinsatz
Vaders, echtgenoten, verloofden en jongens die de puberteit nog nauwelijks ontgroeid waren; tussen 1942 en 1945 worden 500.000 mannen uit Nederland tewerkgesteld in nazi-Duitsland in het kader van de Arbeitseinsatz. Samen met meer dan 7 miljoen mannen en vrouwen uit de rest van Europa en de Sovjet-Unie moeten ze de (wapen)industrie en landbouw in nazi-Duitsland overeind houden, terwijl Duitse gezonde mannen aan het front vechten. Naar schatting overleven 30.000 Nederlandse mannen het niet.
Onderzoek naar de Arbeitseinsatz
In 2024 werd het resultaat van twee onderzoeken gepubliceerd. Het ene was een historisch onderzoek, mede gefinancierd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Renske Krimp-Schraven verwerkte in haar boek de historiografie tot dan toe en interviewde 51 mannen die tewerkgesteld waren geweest. Bij dit project werd een podcast gemaakt, een website met onder meer een online graphic novel en een tentoonstelling in Kamp Amersfoort.
Het tweede onderzoek was een jarenlange persoonlijke zoektocht van Tim Overdiek naar de ervaringen van zijn vader, die in Krefeld tewerkgesteld was geweest. Bij zijn boek, met de veelzeggende titel Zwijgende Vaders, hoort een website, waar andere nabestaanden ook hun verhaal kunnen achterlaten.
Beide boeken geven, elk op hun eigen manier, een duidelijk beeld van de ervaringen van tewerkgestelden. Het boek van Tim Overdiek laat daarnaast invoelbaar zien hoe die ervaringen konden doorwerken in de familie van de tewerkgestelden.
Gedwongen tewerkgesteld
Het is beter om te spreken over ’tewerkgestelden’ dan over ‘dwangarbeiders’. Ten eerste spraken de mannen in en na de oorlog niet over zichzelf als dwangarbeiders. Ze noemden zich ‘slaven’, ‘Duitslandgangers’ of ’tewerkgestelden’. Pas in de jaren 1980 kwam de term ‘dwangarbeiders’ in zwang. Het was een manier om aandacht en erkenning te vragen voor wat de mannen in de oorlog hadden moeten ervaren.
Een andere reden om te spreken over ’tewerkgestelden’ is, omdat de term dwangarbeider een bepaalde lading heeft, waar niet iedere tewerkgestelde zich in kan herkennen.
Renske Krimp-Schraven, Tewerkgesteld. Getuigenissen van de dwangarbeid (Amsterdam 2024) 9-10.
Aandacht
Waarom is er juist nu zoveel aandacht voor de geschiedenis van de voornamelijk mannen de in Duitsland tewerkgesteld waren? Hier zijn een paar redenen voor:
1. de archieven van het Rode Kruis zijn openbaar geworden.
2. het project ‘Gedwongen’ met bijbehorend boek, podcast, website en tentoonstelling in Kamp Amersfoort hebben veel belangstelling gegenereerd.
3. Tim Overdiek publiceerde zijn boek Zwijgende Vaders, over de zoektocht naar de ervaringen van zijn vader als tewerkgestelde. Inclusief een website waar hij verhalen van andere tewerkgestelden en hun kinderen verzamelt.
4. de tewerkgestelden zijn aan het uitsterven en hun kinderen komen op een leeftijd waarop ze tijd hebben zich af te vragen wat hun vaders hebben meegemaakt. Zo is ook dit project over de Drentse tewerkgestelden ontstaan.
